Rzeka Pilica to ósma pod względem długości rzeka w Polsce. Zbiornik Sulejowski, który powstał poprzez spiętrzenie jej wód, został oddany do użytku 20 grudnia 1973 roku. Sam zbiornik ma powierzchnię 22 km2, długość 17 km, a max szerokość to 2 km.
Nazwa rzeki Pilicy pochodzi od słowa „pilić”, tzn. szybko coś robić, ponaglać, śpieszyć się. W nazwie kryje się wiele prawdy o rzece. W górnym odcinku Pilica ma znaczny spadek wynoszący 5‰. Wypływa z obszaru Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej, z wysokości 346 m n.p.m., na zachód od średniowiecznego miasta Pilica. Całkowita długość rzeki to 319 km, z czego na województwo łódzkie przypada 170-kilometrowy odcinek. Rzeka na całej swej długości jest nieuregulowana, co znacznie podnosi jej walory przyrodnicze. Częś- ciowo naturalny wygląd doliny został zmieniony przez budowę w latach 70-tych xx wieku Zbiornika Sulejowskiego. Pilica jest jedyną rzeką w Polsce, której jest poświęcony skansen.
W granicach województwa łódzkiego Pilica przyjmuje kilka dopływów, z których najważniejsze to: Luciąża, Wolbórka i Czarna Konecka (Maleniecka). W dolinie Pilicy utworzono trzy parki krajobrazowe: Spalski, Sulejowski i Przedborski. Szlak kajakowy Pilicy ma 325,4 km. Dla kajaków Pilica dostępna jest od Szczekocin. Górna część szlaku od miejscowości Pilica przez Żarnowiec, Koniecpol do Maluszyna jest uciążliwy z uwagi na wąskie koryto i liczne przeszkody. Od Maluszyna (238 kilometr) spływ jest stosunkowo łatwy. Odcinek środkowej Pilicy od Maluszyna do Sulejowa nadaje się do spływów kajakowych nawet dla początkujących kajakarzy. Brzegi Pilicy to wspaniałe miejsca do kąpieli. Warto popłynąć z dziećmi. Naturalne, urozmaicone koryto, malownicze krajobrazy i czysta woda (III i II klasa czystości wód) zachęca do wypoczynku. Pilica naprawdę zachwyca. Pokonanie odcinka Maluszyn-Sulejów wymaga ok. 5 dni wiosłowania. Można oczywiście skorzystać z oferty prężnie rozwijających się gospodarstw agroturystycznych oferujących zarówno nocleg jak też wyżywienie z elementami kuchni regionalnej.
Trzy Morgi nad Pilicą, w pobliżu Stobnicy (województwo łódzkie, powiat piotrkowski) to miejscowość w której znajduje się słynny „Małpi Most”. Zbudowana przez okolicznych mieszkańców kładka piesza umożliwia przejście na drugą stronę Pilicy. Najbliższe przeprawy drogowe przez Pilicę znajdują się w odległości ok. 20 km od tego miejsca (Sulejów, Przedbórz). Przy Małpim Moście startują liczne spływy kajakowe, a w przeszłości była tu prężnie funkcjonująca stanica harcerska w której organizowano letnie obozy. Aktualnie to miejsce jest wdzięcznym obiektem plenerów malarskich i fotograficznych.
Pilica jako naturalna przeszkoda obronna była świadkiem wielu scen batalistycznych w okresie I wojny światowej,zwanej Wielką wojną. Okolice wsi położonych w pobliżu Zalewu Sulejowskiego były miejscem dwóch poważnych potyczek wojsk rosyjskich z wojskami austrowęgierskimi, w których zginęło około 6000 żołnierzy. Pozostałością po nich są mogiły wojenne na cmentarzach w Wójcinie i Opocznie oraz pozostałości po okopach w lasach tomaszowskich i opoczyńskich. Jesienią 1914 roku tuż po Bitwie pod Łodzią między 17 a 19 grudnia 1914 r. uformował się wzdłuż linii Pilicy i na terenie powiatu opoczyńskiego front.
Gdy w grudniu 1914 roku Niemcy zajęli Piotrków Trybunalski, wojska rosyjskie rozpoczęły odwrót w stronę Przedborza. Rosjanie zaczęli się przemieszczać na nowe pozycje wzdłuż rzeki Pilicy – przez Maleniec, Sokołów, Janków, Prymusową Wolę, Gorzałków, Opoczno, kolonię Libiszów. 19 grudnia, w godzinach wieczornych, oddział płk. Mikołaja Gumilowa dotarł do Kruszewca, gdzie dołączył do Kawaleryjskiego Korpusu Gillenszmidta, skąd od razu został skierowany na pozycje wzdłuż rzeki Pilicy.
W tym samym dniu padł rozkaz ataku. Oddziały dowodzone przez Skoropatskiego postępowały na linię Sługocice – Twarda. Piechota carska z sukcesami, z rejonu Kruszewca posuwała się naprzód, zajmując linię: Kamień Wielki – Antoninów – Ludwinów – Olszowiec, biorąc do niewoli 200 jeńców i zdobywając 2 karabiny maszynowe. Wojska niemiecko-austriackie zajmowały pozycje wzdłuż linii: Inowłódz – rzeka Słomianka – Maziarnia – Bratków – Potok.
Rankiem 20 grudnia 1914 roku 27. Koszycka Dywizja Piechoty pod dowództwem gen. Maksymiliana Gallwitza wyszła z Mniszkowa przez Zajączków w stronę Potoka. W okolicach opuszczonego już przez Rosjan Olszowca na piechurów spadł grad pocisków artyleryjskich. Rosjanie ostrzeliwali okolicę ze wzgórz pod Sępnem i Sławnem. 25 pułk piechoty cesarskiej rozpoczął odwrót. Do wycofania się zmuszony został również 34 pułk, który Rosjanie zaatakowali z flanki. Wojska austro-węgierskie, przez Bratków, wycofały się do Twardej.
Jednocześnie w stronę Inowłodza ruszyła jedna z dywizji rosyjskich XIV Korpusu Lublin, która napotkała silny opór w okolicach Kraśnicy i zmuszona została do odwrotu w stronę Brzustowa. Zatrzymane w okolicach Jawora silnym ogniem artyleryjskim wojska cesarskie musiały się zatrzymać i utrzymać linię obrony na linii Syski-Olszowiec-Ludwinów. Generał Maksymilian von Gallwitz. Oddziały gen. Gallwitza pod silnym naporem sił rosyjskich musiały się nadal wycofywać. Generał przeniósł sztab z Zajączkowa do Bukowca, aby po kilku godzinach wycofać się dalej, do Błogich Szlacheckich.
Dzień później, borykająca się z brakiem amunicji 27. koszycka dywizja piechoty została odrzucona przez Rosjan aż nad Pilicę. Austro-Węgrzy szybko uzupełnili jednak powstałą lukę uniemożliwiając wojskom rosyjskim przebicie się przez linię obrony. 22. grudnia 1914 roku Rosjanie atakowali jeszcze dwukrotnie, lecz bezskutecznie.
Malownicze, nadpiliczne plenery gościły również wielu znanych filmowców i aktorów. W jej okolicach realizowano zdjęcia m.in. do takich filmów i seriali telewizyjnych, jak:
„Naznaczony” (2008 r.) – serial z udziałem Piotra Adamczyka.
„Pan Wołodyjowski” (1968 r.) i serial „Przygody Pana Michała” (1968) – reż. Jerzego Hoffmana, z udziałem Tadeusza Łomnickiego;
„Potop” (1974 r.) – reż. Jerzego Hoffmana, z udziałem Daniela Olbrychskiego, Tadeusza Łomnickiego, Kazimierza Wichniarza;
„Tylko Beatrycze” (1975 r.) – reż. Stefana Szlachtycza, z udziałem Mirosława Gruszczyńsiego.
„Wierna rzeka” (1983 r.) – reż. Tadeusza Chmielewskiego, z udziałem Olgierda Łukaszewicza, Franciszka Pieczki, Małgorzaty Pieczyńskiej;
Prywatne śledztwo” (1987 r.) – reż. Wojciecha Wójcika, z udziałem Romana Wilhelmiego,
„Janka” (1989-1990) – wielokrotnie emitowany film i serial dla młodzieży.
Sulejów należy do najstarszych osad nad Pilicą. Według podania nazwę swą zawdzięcza Sulejowi, który w XI wieku miał tu ojcowiznę. Pierwsza historyczna wzmianka o Sulejowie pochodzi z roku 1145. W 1176 roku książę Kazimierz Sprawiedliwy osadził na ziemi sulejowskiej francuskich cystersów i nadał im wszystkie dobra. Z czasem, m.in. dzięki przywilejom nadawanym przez kolejnych władców, tutejsi cystersi zbudowali wielką potęgę ekonomiczną. Nie przekładało się to jednak na wzrost znaczenia przyklasztornej osady, która prawa miejskie uzyskała pomiędzy rokiem 1279 a 1296.
Głównym zajęciem mieszkańców Sulejowa była uprawa roli, eksploatacja puszczańskich lasów, handel i wypalanie wapna. Potop szwedzki i wielki pożar Sulejowa w 1731 r. przyczyniły się do znacznego zniszczenia miasta i zubożenia mieszkańców. W latach trzydziestych XVIII wieku rozpoczął się trwający ponad 150 lat regres miasta. Doprowadziło to do przejściowej utraty praw miejskich w latach 1870-1927. Lokalna gospodarka odrodziła się w końcu XIX w. Sulejów stał się wówczas ważnym ośrodkiem przemysłu wapienniczego i drzewnego, zaopatrując w materiały budowlane szybko rozwijającą się Łódź. W 1901 roku rozpoczęło działalność przedsiębiorstwo „Pereswit”, zajmujące się przemysłowym wypalaniem wapna. Rok później, dzięki inicjatywie ziemianina Stanisława Psarskiego, uruchomiono stąd kolejkę wąskotorową do Piotrkowa Tryb., która zapewniła tutejszym wytwórcom lepszy dostęp do wielu rynków zbytu. Okres intensywnego rozwoju w tragiczny sposób przerwał wybuch II wojny światowej. W wyniku bombardowań w dniach 4-6 września 1939 roku zginęło co najmniej 800 osób, a większość budynków została zniszczona. Ogółem, podczas II wojny światowej Sulejów stracił prawie 35 % ludności i 80 % zabudowań.
Przedbórz to miasto malowniczo położone nad rzeką Pilicą, u podnóża Pasma Przedborsko-Małogoskiego (na terenie gminy znajduje się najwyższe wzniesienie województwa łódzkiego Fajne Ryba – 347 m n.p.m.). Powierzchnia gminy wynosi 190 km kw., zaś ludność 8.200 osób (w tym miasto – 4.070 osób). Prawdziwym bogactwem Ziemi Przedborskiej są lasy, zajmujące ok. 54% jej powierzchni. W 1988 roku dla ochrony unikatowych walorów naturalnych gminy utworzono Przedborski Park Krajobrazowy zajmujący 16.640 ha (dodatkowe 14.940 ha stanowi tzw. otulina Parku). Pierwsza wzmianka o Przedborzu pochodzi z roku 1136 (bulla gnieźnieńska). Swoją lokalizację miejscowość zawdzięcza położeniu u przeprawy przez Pilicę, przy ruchliwym szlaku handlowym. Do obrony przeprawy wybudowano pierwotnie gród drewniany, a w czasach Kazimierza Wielkiego zamek murowany o charakterze mieszkalno- obronnym. Temu też władcy miasto zawdzięcza największy rozkwit i późniejszą pozycję. Król – budowniczy, oprócz wspomnianego zamku wybudował murowaną, istniejącą do dnia dzisiejszego wieżę kościoła parafialnego. W roku 1370 nadał też Przedborzowi prawa miejskie.
Pilica jest najdłuższym lewobrzeżnym dopływem Wisły. Jej dolina należy do najpiękniejszych dolin rzecznych centralnej Polski. Kajakarzom poleca się spływ od miejscowości Maluszyn w powiecie radomszczańskim, aż po ujście do Wisły w rejonie Mniszewa (dystans ok 240 km). Na teren powiatu piotrkowskiego Pilica wpływa w rejonie wsi Dęba, skąd płynie na północ m.in przez tak znane miejscowości turystyczne jak Bąkowa Góra, Majkowice i Sulejów. Kręte koryto Pilicy tworzy wiele wysp, półwyspów, rozlewisk, pętli, łuków, zakoli, mimo to spływ kajakiem można zacząć i skończyć niemal w każdym miejscu. Na północ od Sulejowa rozciąga się Zalew Sulejowski, utworzony poprzez spiętrzenie wód Pilicy. Nad brzegami zbiornika istnieje dobrze rozwinięta baza turystyczno-wypoczynkowa (hotele, ośrodki wypoczynkowe, przystanie, gospodarstwa agroturystyczne). Ze względu na wielkość akwenu kajakarzom poleca się pływanie w pobliżu brzegów, wyłącznie przy sprzyjających warunkach pogodowych. Gorąco zachęcamy do zwiedzania urokliwych zakątków Pilicy i jej okolic, które pięknie malują krajobrazy województwa łódzkiego.
